Meryem Ana Süryani Kadim Kilisesi

Diyarbakır'ın Sur ilçesinde, kentin ünlü siyah bazalt surlarının içinde, dar taş sokakların ördüğü tarihî Suriçi dokusunun kalbinde yer alan Meryem Ana Süryani Kadim Kilisesi, Anadolu'nun ayakta kalan en eski cemaat mekânlarından biridir ve bugün hâlâ ibadete açıktır.

Tarihçe

Yapının bulunduğu alanın Milattan önce 1. yüzyılda pagan bir tapınak olarak kullanıldığı, günümüze ulaşan kilise yapısının çekirdeğinin ise Erken Bizans dönemine, 3. yüzyıla tarihlendiği kabul edilir; Guyer, Kleinbauer ve Keser-Kayaalp gibi araştırmacılar yapının 3. yüzyıl kökenine işaret eder. Süryani geleneğine göre Aziz Efrem'in 303 yılında bu kilisede vaftiz edildiği, 309 yılında da Nusaybinli Aziz Yakup'un piskoposluğa yükseltildiği bir sinodun burada toplandığı anlatılır. Kentin Süryanice adı 'Amid' olduğu dönemde, 11. yüzyıldan 19. yüzyıl sonlarına dek Antakya Süryani Patrikliği zaman zaman bu kiliseye taşınmış, yapı bir patriklik merkezi işlevi görmüştür.

Mimari ve Restorasyon

Mimari açıdan kilise; bitişiğindeki Mor Yakup Şapeli, üç ya da dört avlu, divanhane, derslik ve din adamlarının konutlarıyla birlikte bir yapı topluluğu oluşturur. Ana mekânı tuğladan örülü sekizgen kubbeyle örtülüdür ve inşasında Diyarbakır'a özgü siyah bazalt ile Erken Bizans dönemi kesme taş duvar tekniği kullanılmıştır. Yapıyı asıl özel kılan, oymalı ceviz kapıları, ahşap sütun ve parmaklıkları, kürsüleri, gümüş kandilleri ve azizleri betimleyen ikonalarıyla öne çıkan zengin iç işçiliğidir. Tarih boyunca yangın, yıkım ve onarımlar geçiren kilisede, en eskisi 1533 tarihli olmak üzere on dört kadar onarım kitabesi bulunur; yapı 2005 yılında kapsamlı biçimde restore edilmiştir.

İnanç Değeri

İnanç değeri de yüksektir: Havari Thomas ve Saruglu Aziz Yakup'a atfedilen kutsal emanetlerle önemli bir el yazması koleksiyonu barındırdığına inanılır.

Ziyaret ve Turistik Değer

Turistik açıdan kilise, Suriçi'nin Süryani-Ermeni-Keldani inanç ve kültür mirası rotasının başlıca durağıdır; acentaların Diyarbakır programlarında Ulu Camii ve hanlardan sonra neredeyse standart bir uğrak olmasının nedeni, hem kolay yürüme mesafesinde olması hem de üç semavi geleneğin bir arada yaşadığı 'medeniyetler kenti' anlatısını somutlaştırmasıdır. Ortalama ziyaret süresi 20-30 dakikadır; avlusu, taş cephesi ve kandilli iç mekânı fotoğrafçılar için güçlü kareler sunar. Ziyaret sırasında ibadete açık bir mekân olduğu gözetilmeli, uygun kıyafet ve sessizlik tercih edilmelidir.