Zerzevan Kalesi ve Mithras Tapınağı

Zerzevan Kalesi, Diyarbakır'ın Çınar ilçesine bağlı Demirölçek köyü yakınında, kent merkezinin yaklaşık 45 kilometre güneydoğusunda, Diyarbakır (antik Amida) ile Mardin (antik Dara) arasındaki tarihî ticaret ve askerî yolu denetleyen kayalık bir tepe üzerinde yükselir. Bugün Roma'nın doğu sınırındaki en iyi korunmuş garnizon yerleşimlerinden biri olarak kabul edilir.

Tarihçe

Yerleşimin kökleri Asur dönemine kadar inse de görünen kalıntıların büyük bölümü Geç Roma ve Erken Bizans çağına aittir; sur hattı imparatorlar Anastasios I ve Justinianos I dönemlerinde güçlendirilmiştir. Yaklaşık 1.200 metre uzunluğunda ve yer yer 12 metreyi bulan yüksekliğindeki savunma duvarları, 21-22 metrelik gözetleme kulesi, kilise, saray, idari yapı, hamam, cephanelik, tahıl ambarları ve 54 su sarnıcıyla kale, bin kadar askerin yaşadığı eksiksiz bir sınır kentiydi. Yaklaşık 5,7 hektarlık alanı Roma ve Sasani orduları arasındaki çetin çatışmalara sahne olmuş, MS 7. yüzyılda terk edilmiştir.

Mithras Tapınağı ve Arkeoloji

Kalenin ününü asıl belirleyen keşif ise 2017'de gün yüzüne çıkarılan Mithras Tapınağı'dır: kayaya oyulmuş, sütunlar, nişler, yontma bir havuz ve alevli taç sembolüyle bezeli yaklaşık 35 metrekarelik yeraltı mabedi, Roma İmparatorluğu'nun doğu sınırında bilinen tek Mithras tapınağı ve dünyadaki son örneklerden biridir. Yeraltındaki gizli geçitler, sığınaklar ve kaya nekropolü kaleyi arkeolojik açıdan büyüleyici kılar. Kazılar 2014'te Dicle Üniversitesi'nden Prof. Dr. Aytaç Coşkun başkanlığında başlamış, her yıl yeni buluntularla sürmektedir. Zerzevan Kalesi UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alır ve ziyarete açıktır.

Ziyaret ve Ulaşım

Acentaların Diyarbakır programlarında giderek daha çok yer vermesinin nedeni, Suriçi'nin cami-han-kilise dokusuna Roma-Bizans askerî mimarisi ve sıra dışı bir inanç arkeolojisi katmanı eklemesidir. Ortalama ziyaret süresi rehberli anlatımla 1,5-2 saattir. Grup turlarında çoğunlukla Diyarbakır-Mardin transferi üzerinde yarım günlük bir durak olarak kurgulanır; Çınar-Mardin karayolundan sapan asfalt bağlantı yolu tur otobüslerinin girişine elverişlidir ve kale girişinde otoparkla ziyaretçi karşılama alanı bulunur.

En etkileyici fotoğraf noktaları gözetleme kulesinin eteği, sur burçlarından bozkıra bakan panorama ve Mithras Tapınağı'nın kaya girişidir; havadan çekimlerde kalenin bütün planı ortaya çıkar. Çevrede Diyarbakır Surları, Hevsel Bahçeleri ve Mardin eski kenti tamamlayıcı duraklardır.

Engelli erişimi arazinin taşlık ve eğimli yapısı nedeniyle sınırlıdır; yeraltı mekânlarına iniş dar merdivenlerle olur. Ziyaret için en uygun dönem ilkbahar (nisan-mayıs) ve sonbahardır (eylül-ekim); yaz öğleleri bozkır sıcağı 40 dereceyi aşabildiğinden erken saatler tavsiye edilir, yoğun sezon ise okul tatilleri ve bayram dönemleridir. Önerilen rota, önce sur ve kuleyi gezip ardından yeraltı tapınağı ve kilisede sona ermektir.