Surp Giragos Ermeni Kilisesi

Surp Giragos Ermeni Kilisesi, Diyarbakır Suriçi'nde Fatihpaşa Mahallesi'nin dar sokakları arasında yükselen, Ortadoğu'nun en büyük Ermeni Apostolik kilisesi olarak bilinen anıtsal bir ibadet yapısıdır.

Tarihçe

Varlığı 16. yüzyıla, kitabelere göre 1515-1518 yıllarına uzanır; adı ilk kez 1610-1615 yıllarında Polonyalı Simeon'un seyahatnamesinde geçer. Yapı 1722'de metropolit Bedros Vartabed döneminde kapsamlı biçimde onarılmış, 1729'da Ermeni mimarlar Şahin, Saruhan ve Yarem tarafından büyütülerek yeniden inşa edilmiş, 10 Haziran 1881'deki büyük yangında harap olduktan sonra 1883'te bugünkü görkemli haliyle yükseltilmiştir.

Mimari ve Eserler

Mimari olarak kilise, doğu duvarı boyunca beşi zemin katta, ikisi üst katta olmak üzere yedi sunağa sahip olmasıyla eşsizdir; yaklaşık 31 metreye 35 metrelik dikdörtgen planı, on altı monolitik sütunun taşıdığı yirmi kemerle üç sıra halinde bölünen düz çatısı ve yerel siyah bazalt taş işçiliğiyle bölgenin en etkileyici hipostil iç mekânlarından birini oluşturur. Bir zamanlar on saatli, soğan kubbeli çan kulesi kentin en yüksek yapısıydı; 1915'te top ateşiyle yıkılmış, restorasyon sırasında replikası yeniden dikilmiştir.

Yakın Tarih ve Restorasyon

Kilise 2009-2011 arasında İstanbul'daki Ermeni cemaatinin kurduğu vakıf öncülüğünde restore edilerek Türkiye'nin yeniden ibadete açılan ilk kilisesi olmuş, 2015-2016 Sur çatışmalarında zarar görüp kamulaştırıldıktan sonra Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı kaynağıyla Vakıflar Genel Müdürlüğü kontrolünde onarılıp 7 Mayıs 2022'de törenle yeniden ziyarete açılmıştır.

Kültürel Önem

Kültürel önemi büyüktür: yapı yalnızca bir kilise değil, Diyarbakır'ın çok inançlı geçmişinin ve Ermeni belleğinin canlı bir tanığıdır.

Ziyaret ve Ulaşım

Turistik değeri de yüksektir; acentalar bu durağı Suriçi inanç rotasının kalbi olarak görür, çünkü Meryem Ana Süryani Kilisesi ve Keldani Kilisesi ile birlikte kısa yürüme mesafesinde eşsiz bir çok-kültürlü doku sunar. Ortalama ziyaret süresi 30-45 dakikadır. Rehberli tam gün Suriçi programında genellikle Dört Ayaklı Minare'den sonra, öğleden önce gezilir. Çevresinde Ulu Camii, Hasan Paşa Hanı, Cemil Paşa Konağı Kent Müzesi ve müze evleri bulunur.

En iyi fotoğraf noktaları avlu, çan kulesi silüeti ve yedi sunaklı ana nefin sütun sıralarıdır. Ulaşım Suriçi'ne yürüyerek sağlanır; tur otobüsleri Dağ Kapı Meydanı otoparkında bırakılır, kiliseye dar sokaklardan yürünür. İlkbahar ve sonbahar en uygun dönemdir; yaz ortası öğle sıcağından kaçınmak için sabah saatleri tercih edilmelidir.